Το 99% των αρχαιολογικών χώρων στη Μύκονο κινδυνεύει από άναρχη δόμηση - Αποκαλυπτική έρευνα
Στο «κόκκινο» βρίσκεται η πίεση στα μνημεία του Νοτίου Αιγαίου λόγω της εκτός σχεδίου δόμησης. Τι δείχνει έρευνα του Πανεπιστημίου Αιγαίου.
Ιδιαίτερα ανησυχητικά για την διατήρηση του πολιτιστικού πλούτου και του τοπίου των ελληνικών νησιών είναι τα αποτελέσματα έρευνας που διεξήγαγε το Πανεπιστήμιο Αιγαίου για την έκταση της εκτός σχεδίου δόμησης.
Η έρευνα, που βασίστηκε στα δεδομένα του Αρχαιολογικού Κτηματολογίου, έδειξε ότι στη Μύκονος η δόμηση επηρεάζει το 88% των ιστορικών περιοχών και το 99,71% των αρχαιολογικών ζωνών, ενώ στη Ρόδο επηρεάζεται το 53% των αρχαιολογικών περιοχών.
Σύμφωνα με τo dimokratiki.gr, η έρευνα πραγματοποιήθηκε από το Τμήμα Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου και καλύπτει 37 νησιά της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου. Παρουσιάζει αναλυτικά στοιχεία για το εύρος της εκτός σχεδίου δόμησης και καταγράφει τις αλληλεπικαλύψεις ανάμεσα σε δομημένες εκτάσεις και τις περιοχές πολιτιστικής προστασίας.
Η Περιφέρεια διαθέτει 48 νησιά συνολικά, εκ των οποίων εξετάζονται όσα έχουν θεσμικές οριοθετήσεις οικισμών και καταγεγραμμένο πολιτιστικό απόθεμα.
Στην περιοχή περιλαμβάνονται τα 15 νησιά των Δωδεκανήσων και τα 33 των Κυκλάδων. Η συνολική έκταση φτάνει τα 5.286 τετραγωνικά χιλιόμετρα, ενώ σύμφωνα με τις επίσημες απογραφές ο πληθυσμός προσεγγίζει τους 400.000 κατοίκους.
Η καταγραφή των πολιτιστικών στοιχείων έγινε μέσω του Αρχαιολογικού Κτηματολογίου και ειδικότερα σε:
- 40 ιστορικές περιοχές
- 293 αρχαιολογικές ζώνες
- 1.573 μνημεία
- 398 θεσμοθετημένους οικισμούς, από τους οποίους 159 χαρακτηρίζονται παραδοσιακοί.
Τα νησιά με τους περισσότερους παραδοσιακούς οικισμούς
Προκύπτουν ενδιαφέρουσες διαφορές ανάμεσα στα δύο νησιωτικά συμπλέγματα. Στις Κυκλάδες καταγράφονται 129 παραδοσιακοί οικισμοί που καλύπτουν το 2,20% της έκτασης, ενώ στα Δωδεκάνησα οι αντίστοιχοι οικισμοί είναι 29 και καλύπτουν το 1,01%. Η εικόνα αυτή αποτυπώνεται επίσης στους μη παραδοσιακούς οικισμούς, 151 στις Κυκλάδες με κάλυψη 3,44% και 88 στα Δωδεκάνησα με 3,12%.
Σε ορισμένα νησιά παρατηρείται πολύ υψηλό ποσοστό μη παραδοσιακών οικισμών σε σχέση με τη συνολική έκταση. Η Λέρος φτάνει το 89,95%, οι Λειψοί το 90,44% και η Κάλυμνος το 81,6%. Στις Κυκλάδες, η Σαντορίνη εμφανίζει υψηλό ποσοστό μη παραδοσιακών οικισμών, με κάλυψη 82,85%, ενώ η Τήνος ξεχωρίζει για τη μεγάλη συγκέντρωση παραδοσιακών οικισμών που καλύπτουν το 16,95% του νησιού.
Η ανάλυση των δομημένων επιφανειών βασίζεται στο στρώμα Impervious Built-Up του προγράμματος Copernicus και τα στοιχεία για το πώς επεκτείνεται η νέα δόμηση (εντός και εκτός σχεδίου) είναι εντυπωσιακά:
- Σύρος: 53,63% εντός οικισμών και 46,37% εκτός
- Μύκονος: 89% εκτός
- Πάρος: 60% εκτός
- Νάξος: 48% εκτός
- Πάτμος: 86% εκτός
- Άνδρος: 53% εκτός
- Σαντορίνη: 20% εκτός
Στα Δωδεκάνησα τα ποσοστά επιβεβαιώνουν την παρουσία εκτεταμένης εκτός σχεδίου δόμησης. Η Κως εμφανίζει 52% της δόμησης εκτός οικισμών και η Ρόδος 46%. Οι τιμές αυτές δείχνουν ότι η πίεση δεν περιορίζεται στα μικρότερα νησιά ή στα νησιά με μεγαλύτερη τουριστική κίνηση, αλλά εκτείνεται σε ολόκληρο το σύμπλεγμα.
Οι ερευνητές επισημαίνουν έξι νησιά όπου η εκτός ορίων δόμηση ξεπερνά το 60%, στα οποία από τα Δωδεκάνησα περιλαμβάνεται η Πάτμος και από τις Κυκλάδες τα νησιά Αντίπαρος, Ηρακλειά, Κέα, Μύκονος και Πάρος.
Πώς «χτίζονται» και οι αρχαιολογικοί χώροι
Ωστόσο, το βασικό ερώτημα της μελέτης αφορά στον βαθμό στον οποίο η εκτός σχεδίου δόμηση συναντά τις ζώνες πολιτιστικής σημασίας. Τα δεδομένα είναι ενδεικτικά:
- Στη Μύκονο η δόμηση επηρεάζει το 88% των ιστορικών περιοχών και το 99,71% των αρχαιολογικών ζωνών.
- Στη Νάξο η επίδραση στις αρχαιολογικές ζώνες φτάνει το 86%.
- Στη Σαντορίνη το ποσοστό αγγίζει το 80%.
- Στη Ρόδο επηρεάζεται το 53% των αρχαιολογικών περιοχών.
Η Ρόδος διαθέτει τέσσερις παραδοσιακούς οικισμούς, με κάλυψη 1,76% της έκτασης, και 46 μη παραδοσιακούς που καλύπτουν το 21,3%. Η υπόλοιπη δόμηση κατανέμεται σε εκτός σχεδίου ζώνες, όπου παρατηρούνται οι επαφές με αρχαιολογικούς χώρους.
Στην Πάτμο η εκτός οικισμών δόμηση φτάνει το 86% της συνολικής δομημένης επιφάνειας. Το νησί διαθέτει έντονα μνημειακά στοιχεία και, σύμφωνα με τη μελέτη, η πίεση στα πολιτιστικά τοπία αυξάνεται λόγω των νέων κατασκευών σε εξωαστικές περιοχές.
Σε νησιά όπως η Κάλυμνος, η Λέρος και η Σύμη, η δόμηση συγκεντρώνεται περισσότερο σε οικιστικούς πυρήνες. Η έρευνα ωστόσο περιορίζεται στις θεσμοθετημένες πολιτιστικές ζώνες, επομένως τα στοιχεία δείχνουν μόνο το τμήμα της κληρονομιάς που έχει επίσημα οριστεί.
Ανάγκη για άμεσα μέτρα
Η έρευνα προτείνει ενίσχυση του σχεδιασμού στα τρία επίπεδα, τοπικό, περιφερειακό και εθνικό. Παράλληλα, προτείνει τη δημιουργία παρατηρητηρίου χωρικού σχεδιασμού, το οποίο θα συγκεντρώνει και θα αναλύει δεδομένα σε πραγματικό χρόνο, ώστε να παρακολουθούνται οι πιέσεις και να αξιολογούνται οι τάσεις.
Η μελέτη παρέχει ένα συνεκτικό σύνολο στοιχείων που μπορεί να αξιοποιηθεί στη χάραξη πολιτικών για τον χώρο. Η παρουσία χιλιάδων μνημείων και εκατοντάδων αρχαιολογικών ζωνών στα νησιά που λειτουργούν ως τουριστικοί προορισμοί δημιουργεί ανάγκη για σαφή κατεύθυνση. Η λεπτομερής αποτύπωση της δόμησης σε σχέση με τις ζώνες πολιτιστικής προστασίας δίνει τη δυνατότητα να αξιολογηθούν οι πραγματικές πιέσεις, να εντοπιστούν οι περιοχές όπου χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή και να σχεδιαστούν παρεμβάσεις με βάση μετρήσιμα δεδομένα.
Ο υπερτουρισμός συνδέεται άμεσα με την άναρχη δόμηση, ένα αναγνωρισμένο πλέον πρόβλημα για τα νησιά. Η επιβάρυνση του πολιτιστικού τοπίου είναι μια ακόμα διάσταση του φαινομένου και χρειάζεται να ληφθούν μέτρα άμεσα προτού είναι πολύ αργά.
